Cumhuriyet

Cumhuriyetin temel ilkeleri; halk egemenliği, eşitlik, adalet, laiklik, liyakat, bilim ve çağdaşlaşmadır. Peki, bugün bu ilkelerin hangilerini gerçekten yaşıyoruz?

Bir yanda insanlar çocuklarını doyurabilmek, barınabilmek ve insanca yaşayabilmek için mücadele ederken diğer yanda ranttan ve ayrıcalıklı ilişkilerden beslenen kesimlerin zenginleştiğini görüyoruz. İşçiler, emekliler, yurttaşlar her geçen gün daha ağır ekonomik koşullarla karşı karşıya kalırken sosyal adaletin ve halkçılığın ne anlama geldiğini yeniden sormak gerekiyor. Bir toplumda refahın nasıl paylaşıldığı, emeğin ne kadar değer gördüğü ve fırsatların kimlere sunulduğu, Cumhuriyetin eşitlik iddiasından bağımsız düşünülemez.

Gazetecilerin, hukukçuların, akademisyenlerin, öğrencilerin, sanatçıların ve aydınların cezavinde olduğu hak ve özgürlüklerinin tartışma konusu olduğu; emeğin karşılığını bulamadığı, emeklilerin, işçilerin, halkın geçim mücadelesi verdiği bir ülkede Cumhuriyetin yalnızca adını anmak yeterli değildir. Hukukun üstünlüğü, ifade özgürlüğü ve insan onuru, yalnızca kağıt üzerinde var olan kavramlar olarak kalmamalıdır. Bunların gerçek hayatta karşılık bulması gerekir.

Bilim ve teknolojinin hızla ilerlediği bir dünyada eğitimi, kültürü ve bilimi güçlendirmek; aklı, özgür düşünceyi ve eleştirel sorgulamayı esas almak zorundayız. Çağdaşlaşma, kimliksiz yeni kentler oluşturmak değildir. Çağdaşlaşmak; düşünceyi özgürleştirmek, eğitimin niteliğini yükseltmek, sanata ve bilime alan açmak, eleştirel aklı geliştirmek ve toplumu sürekli yenileyebilmektir. Kültüre sahip çıkmakla çağın gereklerine uyum sağlamak birbirinin alternatifi değil, birbirini besleyen değerlerdir.

Din ve devlet işlerinin ayrılığı, laiklik ve çağdaşlaşma yalnızca kitaplarda yazan kavramlar değildir. Laiklik, devletin bütün yurttaşlara eşit mesafede durabilmesinin ve inanç özgürlüğünün korunmasının temel güvencelerinden biridir. Devlet yönetiminde aklın, bilimin ve kamusal yararın esas alınması gerekir. İnancın siyasal ve toplumsal yaşam üzerindeki etkisi, yurttaşların eşitliği ve özgürlüğüyle birlikte değerlendirilmelidir.

Bütün bunlar, Cumhuriyetin kuruluş ilkeleriyle bugünün gerçekliği arasında ciddi bir mesafe bulunduğuna dair eleştirel sorular doğuruyor. Asıl mesele, bu mesafeyi görmezden gelmek veya değerleri yalnızca sembollere indirgemek değil; neden ortaya çıktığını anlamak, hangi kurumların ve toplumsal ilişkilerin bu kopuşu beslediğini sorgulamak ve değiştirmek için sorumluluk almaktır.

Cumhuriyet'i kutlarken onun ilkelerinin aşındırılmasına sessiz kalmak, hatta bu düzenin sürmesine doğrudan ya da dolaylı katkıda bulunmak, insanı kendi savunduğu değerlerle yüzleşmek zorunda bırakır. Çünkü bir değeri savunduğunu söylemekle o değerin gerektirdiği sorumluluğu üstlenmek aynı şey değildir. Adaleti savunup adaletsizliğe sessiz kalmak, eşitliği savunup ayrıcalıklardan yararlanmak, özgürlüğü savunup başkasının özgürlüğünü önemsememek, söylem ile eylem arasındaki çelişkiyi derinleştirir.

Kalıplardan, simgelerden ve sembollerden sıyrılıp meselenin özünü, sistemini ve işleyişini kavramak gerekiyor. Çünkü bir değeri savunmak, onu yalnızca dile getirmek değil, yaşamın içinde gerçekleştirmektir.